ซึมเศร้า เราคุยกันได้ DEPRESSION LET'S TALK Click Here

ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา ด้วยเกล้า ด้วยกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า ผู้บริหาร ข้าราชการ และเจ้าหน้าที่กรมสุขภาพจิต

กรมสุขภาพจิตคว้ารางวัลระดับโลก Golisano Global Health Leadership Award Click Here

เรื่องสุขภาพจิตเป็นเรื่องสำคัญและเป็นปัญหา พลเรือเอกณรงค์ พิพัฒนาศัย

สุขภาพจิตนี้ขายไม่ได้ แม้แต่ให้ก็ยาก แต่ว่าจะต้องเพาะ

พระบรมราโชวาท: ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตรแก่บัณฑิตมหาวิทยาลัยมหิดล ปี พ.ศ. 2522
วิสัยทัศน์: เป็นองค์กรหลักด้านสุขภาพจิต เพื่อประชาชนมีสุขภาพจิตดี มีความสุข
พันธกิจ 1: สร้างการมีส่วนร่วมเพื่อให้ประชาชนในทุกกลุ่มวัย สามารถดูแลสุขภาพจิตของตัวเอง
พันธกิจ 2: สนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสุขภาพจิตครอบคลุมทุกมิติในทุกระดับ
พันธกิจ 3: พัฒนากลไกการดำเนินงานสุขภาพจิตเพื่อกำหนดทิศทางงานสุขภาพจิตของประเทศ

บทความด้านสุขภาพจิต

Halo effect หลุมพรางความคิด

มีบ่อยครั้งทีเดียวที่เรามักตกหลุมพรางความคิดของตัวเอง ด้วยปรากฏการณ์ที่เรียกกว่า Halo effect ซึ่งมีส่วนทำให้เราใช้เหตุผลในการตัดสินใจน้อยลง ส่งผลให้ตกเป็นเหยื่อของการโฆษณา ต้องเสียเงินโดยไม่จำเป็น ตัดสินใจผิดๆ เป็นเหยื่อของการหลอกลวง หรือมีส่วนสร้างความวุ่นวายในสังคมเพราะความหลงเชื่อนั้นๆ หรือประสบกับความทุกข์ระทมได้แบบไม่ตั้งตัวค่ะ

Halo effect เป็นอคติทางความคิด หรือหลุมพรางทางความคิด (cognitive bias)

เป็นการับรู้ของบุคคล (Perception) ต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วตัดสินใจ (Decision) เชื่อตาม อันเนื่องมาจากปฏิกิริยาความพยายามของสมองในการลดความซ้ำซ้อนของการประมวลผล แม้ว่าสมองมนุษย์จะมีศักยภาพในการจัดการ แต่ทุกอย่างมีข้อจำกัดทั้งสิ้น ดังนั้นจึงทำให้เกิดความเอนเอียงจนมีผลให้ภาพรวมถูกบดบังโดยลักษณะพิเศษเช่น ความสวย ความหล่อ ความน่ารัก ความน่าเชื่อถือ ซึ่งปรากฏการณ์นี้มนุษย์เผชิญอยู่โดยอาจไม่รู้ตัวและเกิดขึ้นได้ตลอดเวลา ดังที่มีคนเปรียบเปรยไว้ว่า What is beautiful is good stereotype. “อะไรที่ดูดี เราก็มักจะคิดว่าเป็นของดีไปด้วย”

ประวัติความเป็นมาของ Halo Effect

คำว่า Halo นั้นหมายถึง แสงสว่างเป็นวงกลมอยู่เหนือศีรษะของนักบุญในคริสต์ศาสนา ซึ่งส่อความหมายของความศักดิ์สิทธิ์ หรือมีอะไรพิเศษน่าชื่นชม Edward Thorndike นักจิตวิทยาชาวอเมริกันเป็นผู้บัญญัติคำว่า Halo Effect ในรายงานการศึกษา “The Constant Error in Psychological Ratings” (1920) Thorndike ทำการทดลองทางสถิติโดยให้นายทหาร 2 คน ประเมินทหารผู้ใต้บังคับบัญชาในด้านกายภาพ (ความเป็นระเบียบ เสียง รูปร่าง หน้าตา ความแข็งขัน) ด้านความเฉลียวฉลาด ทักษะความเป็นผู้นำ และคุณลักษณะส่วนตัว เช่น ความไว้วางใจได้ ความจงรักภักดี ความรับผิดชอบ ความไม่เห็นแก่ตนเอง ความร่วมมือ ฯลฯ เขาพบว่าบางลักษณะจากข้างต้นมีความสัมพันธ์กันสูงอย่างผิดสังเกต กล่าวคือรูปร่างหน้าตากับความเฉลียวฉลาด รูปร่างหน้าตากับความเป็นผู้นำ รูปร่างหน้าตากับบุคลิกอุปนิสัยที่น่าพึงปรารถนา

นอกจากนี้ ปี 1981 มีงานวิจัยทำการศึกษาผลกระทบของ halo effect ต่อการรับรู้ของบุคคล เผยแพร่ทางวารสารจิตวิทยา (The Journal of Psychology) โดยผลการศึกษาในกลุ่มตัวอย่างเพศชาย 155 ราย และหญิง 155 ราย พบว่า รูปลักษณ์ภายนอกมีผลต่อการสร้างความสัมพันธ์ของบุคคลทั้งในเพศหญิงและชาย โดยพบว่าคุณลักษณะบางประการ เช่น ความเซ็กซี่ ความยืดหยุ่นหน้าตาที่ดูดี มีผลชัดเจนในเพศหญิงมากกว่า

Halo effect ถือเป็นปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการรับรู้ทางสังคมของบุคคล ที่อาจนำไปสู่ความคลาดเคลื่อนจากสภาพความเป็นจริงจนอาจนำไปสู่ควาทุกข์ได้ ดังเช่นตัวอย่างในวรรณคดีไทยเรื่องพระอภัยมณี ตอนสุดสาครถูกชีเปลือย (ที่ดูน่าเชื่อถือในตอนแรก) หลอกลวงและผลักตกเหว เมื่อโยคีมาช่วย ได้ก็สอนสุดสาครว่า “อย่าไว้ใจมนุษย์ มันแสนสุดลึกล้ำเหลือกำหนด ถึงเถาวัลย์พันเกี่ยวที่เลี้ยวลด ก็ไม่คดเหมือนหนึ่งในน้ำใจคน” เห็นได้ว่าสุดสาครนั้นเป็นตัวอย่างที่ถูก Halo effect ทำร้ายเข้าแล้ว

Halo effect กับตลาด

ในทางการตลาด มีนักการตลาดนำแนวคิดเชิงจิตวิทยาเพื่อสร้างยอดขาย ดังเช่น กรณีผลิตภัณฑ์จากค่ายแอปเปิล เป็นตัวอย่างที่นักการตลาดมักจะยกขึ้นมากล่าวถึงกันบ่อยๆ นับตั้งแต่ IPods/iPhone ออกมาวางตลาด ซึ่งผลิตภัณฑ์สองชิ้นนี้เป็นของดี แต่ไม่สามารถการันตีว่ารุ่นใหม่ๆจะต้องดีตาม แต่ผู้คนที่ชื่นชอบในแบรนด์แอปเปิลหรือประทับใจ iPhone ก็จะพลอยปลื้มและไตร่ตรองด้วยเหตุผลน้อยลง ใช้ความรู้สึกชอบตัดสินใจมากขึ้น เมื่อมีผลิตภัณฑ์ใหม่ๆของแอปเปิลออกมา และนั่นทำให้เกิดคำจำกัดความของ iPhone halo effect ที่อธิบายว่ายอดขายของเครื่อง Mac ในไตรมาสสุดท้ายของปี 2009 พุ่งสูงถึง 16.9% เป็นผลมาจากความประทับใจ iPhone และปรากฎการณ์นี้ได้ถูกกล่าวถึงอีกครั้งในช่วงปลายปี 2010 ที่เชื่อว่าการเพิ่มยอดขายของเครื่อง Mac เป็นผล halo effect มาจาก Ipad หรือกรณีรายงานข่าวจากไชน่ามอร์นิ่งโพสท์ ปี 2014 เกิด iPhone halo effect ทำให้ยอดขายเครื่อง Mac เติมโต 39% คิดเป็นมูลค่ากว่า 37.43 ล้านล้านเหรียญสหรัฐ ด้วยเหตุนี้จึงไม่น่าแปลกใจเมื่อเข้าไปในร้านอย่าง iStudio หรือลูบๆคลำๆผลิตภัณฑ์ของแอปเปิล ก็จะทำให้เรามีแนวโน้มที่จะหาเหตุผลว่าของนั้นดีควรค่าแก่การเสียเงิน และนำไปสู่การตัดสินใจซื้อสินค้าทันทีค่ะ

อย่างไรก็ตาม มีนักจิตวิทยากล่าวว่า หลุมพรางความคิดที่เกิดขึ้นจากปรากฏการณ์ halo effect นี้ เชื่อว่าเกี่ยวข้องกับการทำให้เกิดบุคลิกภาพแฝง (personality traits) ในบุคคลชนิดถาวรได้ ดังตัวอย่างการเกิดลัทธิความเชื่อบางลัทธิต่อบุคคลจนเกิดเป็นความงมงายในหลายเหตุการณ์ต่างๆในโลก แต่ถ้าหากเราฝึกปฏิบัติตัวเองให้มี “สติ” ตลอดเวลา ก็จะทำให้บุคคลสามารถตัดสินใจและมีความเชื่อบนพื้นฐานความสมเหตุสมผล เราก็จะมีชีวิตประจำวันที่ห่างไกลความทุกข์ได้ค่ะ.......

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

แหล่งข้อมูล

1. G. William Lucker and others. The Strength of Halo effect in physical attractiveness research; The Journal of Psychology Vol 107, 1981. Published onlone 02 Jul 2010.

2. Schneider, F.W., Gruman, J. A., & Coutts, L. M., Applied Social Psychology, 2012.

[pubmed online]

3. ผมอยู่ข้างหลังคุณ; “ความสุขที่ท่านเรียกไม่สามารถติดต่อได้ในขณะนี้”. สำนักพิมพ์โฟร์เลตเตอร์เวิร์ค; กรุงเทพฯ. พิมพ์ครั้งที่ 2; 2554 หน้า 55-57.

5 July 2561

By nitayaporn.m

Views, 305